जताततै नक्सलबारी

तुहिएको सपनाको कुनै गन्ध हुन्छ कि हुँदैन ? धेरैले सपाट उत्तर दिनेछन्, सपनाको कुनै गन्ध हुँदैन । कसैलाई लाग्न सक्छ यो प्रश्न आफैंमा सिजोपनिक छ ।

आक्रोशले उमालेको कफी

कम्तीमा ८ घन्टा काम, ८ घन्टा आराम र ८ घन्टा किताब र कफीलाई दिने सुबिस्ता सबैलाई पुगोस् भन्नका लागि मसँग नेपाली र अंग्रेजी दुईटा भाषा छन् । शासकहरूसँग कति नाले बन्दुक छन् ?

Thursday, August 29, 2013

The paper flower

Book Review: The Blue Mimosa (English translation of Shirish ko Phool by Parijat)

A collaborative effort of native writers is often successful in translating any work of literature. It is, indeed, a happy tiding for us that Tanka Vilash Varya, a Nepali writer, has undertaken the English translation of Shirish Ko Phool, Blue Mimosa, with the assistance of Sondra Zeindenstein, an American writer. But despite the efforts made by the two native writers, in Nepali and English respectively, the translation is below par; Blue Mimosa is not as appealing as the original text. The most captivating part of the original novel is its poetic flow which the English translation sorely lacks. 
Parijat was awarded the Madan Puraskar in 1965 for Shirish Ko Phool, which remains one of the most widely-read Nepali novels to this day. The novel, with its atypical diction and poetic spontaneity of language delves deep into the existential crisis of men, a quality which makes it highly appealing to Nepali readers. Every line in the original novel is pregnant with profound emotions and meanings. The frustrated expressions of a soldier, Suyogbir, who is haunted by the crimes he committed during war and the nihilist discourse eloquently recounted by the lady protagonist Sakambari have added to the captivating language of the work. But the English translation fails to maintain the eloquence and profundity; the translated language, being simplistic, has reduced the powerful writing into a superficial narrative of two unmarried protagonists. 
In the original version, the personality of the main characters, Sakambari and Suyogbir, is reflected well in their narratives. Suyogbir, when the novel begins, narrates the character of Mujura and gives the impression he has fallen in love with her. But after a while, for no good reason, his ‘love’ is transferred on to Sakambari. A serious reader understands the psychological complexity reticently expressed by the narrator Suyogbir and thus takes Suyogbir’s seemingly irrational fluctuations normally. But the translated version, with its simplistic language, is unsuccessful in convincing readers, and makes them attribute Suyogbir’s irrationality to the writer’s inability to clearly explain the actions narrated in the novel. 
In this novel, a simple kiss, unusually, turns into a weapon of death. This unusual action, significant and decisive, is convincingly expressed in the original writing. How can a kiss be as potent as the bite of a venomous snake? This very valid query is answered by a vivid narration of the psychological impact of Suyogbir’s tryst with three tribal girls in the jungle of Burma, where he was posted during the Second World War. The language which he uses to narrate his ‘Burma-feat’ also reflects the psychological undercurrent of a sexually-potent man who is compelled to fight relentlessly on being denied a conjugal life. In the original version, the complex Freudian urges of Bari (Sakambari’s popular name) is manifested in her conversation with Suyogbir, rather than in her actions. The dialogues between the two clue the readers on their Freudian perspectives. But the dialogues in the translated version are not as strong and hence unable to have the same effect on the readers.    
The banality of the literal translation has bedeviled many translations of Nepali texts into English. Blue Mimosa is no exception. Moreover, silly and inexcusable mistakes (‘shoulder’ for ‘soldier’) have once again highlighted the absence of the culture of serious editing of translated works in Nepal. Given these facts, non-Nepali readers may get wrong impression of the quality of the original work after reading Blue Mimosa, which is likely to ultimately harm the whole gamut of Nepali writing. And it is also possible that readers who have read the original version will feel offended by the lack of rigour in translation.  
Once, Parijat’s Marxist contemporaries had derisively renamed Shirish Ko Phool as Kagaj Ko Phool (a paper flower), deriding its content as worthless. Personally, I believe it to be one of the best writings of Parijat’s time. My biggest worry is that the English translation will again be trashed as Kagaj Ko Phool by the current generation of English readers who are used to relishing the best writings in the world. 
Blue Mimosa compromises on the essence of Parijat’s original
Posted on: 2010-06-26 08:01 (The Kathmandu Post)

Killing the kitsch

I carry a new book presented to me by one of Kathmandu’s many writers back home almost everyday. The books are offered to me to be either reviewed or to publish a news of their release. As multitudes of books flow into my room, they scatter across the floor. Whenever I see the mess created by these books, I think of buying some shelves to keep them on. But do all of them deserve to be kept? Will I really read them in the future? If I am to be sincere, I may sound rather harsh. Except for a few, most of these books deserve to be dumped. Herein a question arises: Why do we have so many writers yet so few books worth reading?
I remember the term ‘kitsch’ here, used by cultural critic Michael Ryan in his essay Bodies and Things. Kitsch is a piece of art or an artefact that is made by imitating the superficial look of the original, more-acclaimed work. To make it clearer, let me borrow the lines of Ryan, where he illustrated the essence of kitsch with an example, “A sign of kitsch in furniture would be detailed moulding work that lacks the kind of fine detail that genuine handcrafted work possesses. Instead, this furniture is usually turned by machines that are incapable of that level of refinement of detail. It looked cheap and clumsy to anyone who is familiar with the appearance of the real thing (sic).” 
Almost all the books that I am given are no more than kitsch—superficial and hackneyed ideas poured into a book that not only lacks acute literary essence but also even basic writing skills. Readers who have access to the writings of many internationally-acclaimed authors would straightaway deride these books as cheap and clumsy and dump them aside. They would obviously say, “Why should I waste my time reading this when I  have a Marquez on my shelf?”
I love Nepali literature and have read more books in Nepali than in any other language. But if readers like me are only offered kitsch, there lies a danger that one day we will quit reading Nepali literature. For example, I was recently given a poetry anthology written by a columnist. The book could not hold my attention for more than 15 minutes. His poetry is but a cluster of grammatically-incorrect long sentences put on paper after breaking them into several short phrases. Other than its form, short phrases do not constitute poetry. His verses do nothing but repeat boring ideas of an idealistic thug. High-sounding, idealistic thoughts prevail throughout the book, but his writing is is so bland that I am reminded of a poem I wrote on ‘nationality’ in the fifth grade. Fortunately, the poem was rejected. 
I feel similarly about another award-winning book of essays. The essays in this book are on the same level as the literary essays that I wrote when I started practising writing for a local newspaper in my district. Fortunately, I was not given any award.
After these experiences, I am more sceptical of the sincerity of writers who are careless with their work. I have three main concerns. The first, how many of our writers take writing as a pursuit that requires one’s full attention, research, and a heightened sense of aesthetics? The second, don’t writers think of their readers when they decide to publish their work? Finally, are they sincere to themselves?
These questions don't seem to be heeded by organisations and committees which designate literary awards, nor do renowned Nepali writers who write blurbs full of praise for the books that I have cited above. The aforementioned poetry collection contains blurbs by some well-known names from Nepal’s modern literary fraternity. One by an award-winning writer reads like this, “A compelling collection of powerful verses; these poems are witnesses to the great changes our country is going through. It is a big contribution to Nepali literature.” How can anyone eulogise such a weak piece of writing? If I were him, I would rather ask the poet to concentrate on how to make his writing worth reading. If this was a first book, I would ask the poet to not rush to publication. Isn’t it the responsibility of established writers to guide those who aspire to be great writers? Eulogising their clumsiness will ultimately hinder the growth of Nepali literature.
The point is, writers need to practise their craft adequately before they decide to publish their works. We need to pay more attention to production and editing. Publishers need to reject works that require the writer to go back to the table. Writers need to understand that self-publishing a book doesn’t always mean the book is good. And established writers must be honest with new writers before committing to write a blurb; after all, there are many people who will buy the book because of the blurb. 
Indeed, there are promising writers in Nepali literature today striving to make a mark, which is where the current vibrancy of Nepali literature comes from. But if the current state of things continue, they will be shadowed in this worthless cacophony of ‘writers’ who don’t deserve the accolades they get.

 Posted on: 2011-03-19 09:16 (The Kathmandu Post)

O writers, help thyself!

Brickbats come alongside eulogies for every writer. And writers with thick skin can differentiate criticism from flak and appreciation from eulogies. But writers who cannot resist both these overwrought comments can easily land in peril. The scathing remarks may hurt them and discourage them to write, while the unnecessary extols prevent them from realising their shortcomings. The same applies to the critic as well; pre-requisite to become a critic, one should have the ability to go beyond the irrationality of praising for or ranting against something. Focused on the development of the culture of fair criticism, this argument raises questions against both the writers as well as the critics of Nepal. Have our writers and critics inculcated within them this culture of criticism?
Judging the entire Nepali literary fraternity from this standpoint, our writers seemingly are not being able to thicken their skin. This lack of fair criticism has led to the formation of coteries of writers and critics in Nepal, which often act as rivals to each other. One critic picks up the book written by a member of his own coterie and offers bouquets of praise to the writer and turns a blind eye towards his writing’s weaknesses. On the other hand, this man throws stones to the writer of another group, only scrutinising the flaws in his or her book while ignoring all its strengths. Another critic from the rival coterie repeats the same kind of practice; either eulogizing or bemoaning things. And what remains elusive is the reality; the real strengths and weaknesses of Nepali literature do not come to the fore.
Forgetting the affinity or rivalry between these so-called critics, many of our writers are emotionally swept away by the deluge of biased comments. A senior writer whom I met in a get-together few days back was saying to an editor of a weekly publication, “I have sent my book to you, please don’t give it to that man to review it.” The man whom the writer was referring was perhaps one who hasn’t given good reviews of his books. Had the writer been able to differentiate rants from criticism, he would not have worried much about the one who gave him a critical review. Instead, this writer wants somebody to praise him. He is a writer who has already made a good name through some masterpieces in Nepali literature. But unfortunately, he has not been able to maintain the quality in his latest books. Thus, some honest reviewers have given poised feedback on his books, but he hasn’t been able to digest this. In the same get-together, he expressed dissatisfaction over those reviews, which did not praise him but instead showed the lowering graph of the quality of his writing. This tendency has discouraged serious and unbiased reviewers as well. Habituated to read praise, Nepal’s senior writers haven’t realised how they have been fostering an unofficial and narrow ‘coterism’.
Another acclaimed Nepali writer expressed his discontent regarding a question on overrated and underrated books that I usually ask in a Sunday interview column called Bookwormbabbles which appears in this newspaper. He was dissatisfied because, of late, most of his books have appeared in the list of overrated books. I can only pity over his comments; he doesn’t want to consider why people deem his books overrated but rather wants me to stop asking the question. The fact that writers fear readers will ignore their work because of such comments in newspapers illustrates their lack of confidence in their own work.
What acclaimed literary columnist Govinda Bartaman said to me in a recent interview clarifies another dimension of the unfair practice of criticism, “Nepali critics have ignored good books like Hetchhakuppa and Urgen Ko Ghoda because the critics are engrossed with their own narrow prejudices.” These books can stand out, despite their weaknesses, amidst the hordes of books recently published in Nepal. But they were not reviewed by popular Nepali critics. They ignored these books because failing to pass scathing remarks about these good books would make them disloyal to the coteries of which they belong. These books’ authors are inclined to leftist ideas. And this very inclination has created problems for right-winged critics. Though most often rightist critics suggest that writers purge themselves of political ideologies when they write literature, they didn’t dare challenge their own small coterie to write about these books. Not only these books, there are many other writers who cannot align themselves in any of the popular literary coteries, especially in Kathmandu, and consequently are ignored. They cannot appear in any Top-10 lists because reviewers as well critics do not bother to read the books of these “non-aligned” authors and write about them.
Though critics and reviewers can manufacture consent (to borrow Chomsky’s idea) towards certain books—which plays a vital role in the quality of literature, readers always hold their own personal judgments. John Keats, one of the acclaimed romantic English poets, was vehemently criticised and attacked by critics like John Wilson Croker and Leigh Hunt through their write-ups that appeared in Quarterly Review and Blackwood’s. Keats nearly quit writing poetry. Shelly, in his elegy to Keats, has mentioned the pain inflicted to Keats by those reviews. But those criticisms did not stop readers from appreciating Keats’ poetry. The present-day readers also cherish Keats’ verses like “beauty is truth, truth beauty.”
I find it worthwhile to borrow Keats’ response to those criticisms,
“Praise or blame has but a momentary effect on the man whose love of beauty in the abstract makes him a severe critic on his own works.”
Lastly, a humble request to Nepali writers: it is the high time to be sceptic about oneself and one’s own coterie. This practice will certainly make your skin thicker and help foster the culture of fair criticism.
Posted on: 2011-02-05 08:40 (The Kathmandu Post)

A compelling collection

Book Review: Aafnai Aankhako Layama by Khagendra Sangraula

Khagendra Sangr-aula’s identity as a writer and an individual has always been controversial—a communist with no party membership, a progressive but a vehement critic of the Progressive Writer’s Association, a columnist known for caustic remarks, and one who has defied what he considers ‘traditional ills’ such as the Brahminic rituals of death-mourning, but at the same time an outright adversary of that neo-liberal ritual, the beauty pageant. His critics understand him as a Maoist, but the Maoists call him a revisionist.
People read him and they talk about him; many appreciate him and a few trash him. But above all, with his play on words and ability to knead language to his preference, Sangraula has developed the identity of a “must-read author” in Nepal. Those who have read his political satires and commentaries only know his acerbic personality as a writer. But Aafnai Aankhako Layama, the latest collection of his memoirs and literary criticisms, brings forth a softer side. The collection reveals an adoring father, an affectionate husband, a sincere brother and most importantly, a serious reader of literature within Sangraula. 
Let me start with his literary criticisms. Sangraula has experimented with a fresh approach to writing in some of his essays in this book. These are different from how literary criticisms are often written—loading theoretical jargon and dissecting the literary piece like a scientist does with a frog in his laboratory. The essay Asal Sahayatri, Bifal Neta is a criticism of the author Ramesh Bikal, a celebrated short-story writer and novelist, where Sangraula portrays the journey Bikal has travelled as a writer in a blend of personal accounts of the impression the author has made on his mind along with an analysis of the essence of his writings.
Sangraula introduces Bikal’s personality in the first paragraph as follows: “Every morning he would change his dhoti and worship Shaligram ( holy stone) reciting the hymns from Chandi (Hindu script) and in the day time, he would harangue on dialectic materialism as a chairman of the Progressive Writer’s Association. An unusual yoking together of two opposing and far-fetched worldviews—Bikal.”
He positions Bikal’s writings in the broader social context and analyses how the underlying keystone of his writings reflect his own fragile personality—one not forceful against the ills of society. Sangraula says that though Bikal has a mastery of depicting the surface structure of what he observes, he cannot delve deeper, and ends up surrendering to the status-quo. Explaining all his flaws and strengths, Sangraula asserts that Bikal, who tried to marvel at his literary journey with the story Lahuri Bhaisi, could never progress to something beyond the circumference the story creates. Bikal has depicted the psychological trauma inflicted upon Lukhure by the feudal social structure beautifully,
but the widely-known and progressive Bikal’s Lukhure(s) never appear as rebels in any of his stories or novels.
Another essay titled Pathan Samsaran Maa Devkota explains the indelible impact of Devkota’s writings on his mind. The poems he read as a child had impressed upon him the image of Devkota as the ideal writer, writes Sangraula, but the essay does not end up eulogising his ideal poet. It rather answers the question raised in the beginning of the essay—on how literature fulfills the role of changing an individual and changing society at large. This memoir, related to the reading of Devkota’s works, analyses the processes of reading and the impact of reading upon a person’s psyche, showing how the effects of writing can be measured. Stepping away from the hackneyed and ornamental terms that academic pundits of Devkota have offered to students of Nepali literature, Sangraula depicts Devkota in a new light. This criticism rings truer to readers rather than the academic dissection performed by pundits.
Samjhana Maa Parijat, another essay collected in this anthology, gives an account of how Sangraula always put his foot down whenever he disagreed with the ideas of Parijat. He expresses his disagreements and discontent with some of Parijat’s attitudes, putting her personality under a critical light. Readers, though, will not find the same kind of criticism here, as done in the entertaining examinations of Bikal’s and Devkota’s personalities. Sangraula’s personal relationship with Parijat and other details dominate, but these do not render the essay less powerful. 
The essay on Bhupi Sherchan seems incomplete and looks as though Sangraula just lazily paraphrased how Sherchan’s verses, written years ago, have maintained their relevance even today. With the title Bhupi ra Haami, I had expected a more serious and elaborate analysis on Sherchan’s work and personality. But this essay is evidence to why compiling newspaper-articles in a book, without reworking on them, can sometimes disappoint the reader. Moreover, some seemingly journalistic scribbles do not fit in the anthology, placed alongside other serious deliberations.
Essays like Taraajuma Babu-Chhora, Ekal Jeewankaa chha Mahina, Chhori ra Birali, Mero Gham Jo Astaayo delve into filial relationships. The sociological studies in them help us understand the changing dynamics of the parent-child relationship in Nepali society. After reading Tarajuma Babu-Chhora, loyal readers, who would identify well with it, would ask Sangraula for more of such essays rather than repetitive political satires and commentaries.
Essays Lekhak ra Jhareko Paat and Lekhak Banne Rahar Garneharu Laai Tips are must-reads for aspiring writers in Nepal. These are satires on how, with the proliferation of media in the 1990s, stooges have constantly tried to seek attention with their cheap work and crooked tactics. Many try to gain popularity not by virtue of their talent, but by bartering praises for each other in newspapers and magazines.   
To newspaper writers, especially editors and columnists, the essay titled Stambha Lekhan: Ek Bakra Rekha (Column Writing: A Curved Line) would be most interesting. The essay whose title alludes to the difficult trajectory of Sangraula’s journey in column-writing, explains the impact of newspaper-columns citing real life examples. Discussing the dynamics of the triangular relationship between the column-writer, editor and the reader, he writes, “A vibrant column creates responses from the readers. The response depends on the readers’ own class, caste, location and political leanings. And when the responses, through their letters, come to the table of the editor, the editor selects the letters according to his own interest. And in my experience, this selection is always awkward.” 
The longest essay Qatar Ghumera is equally good, which complements the book Registan Diary by Devendra Bhattarai, written in the same context.
This seemingly motley collection of essays reassures that Sangraula is an unbeatable writer with a passion for change. His craft in language and ability to express have allowed his essays to speak for themselves. Pick up the book and I can vouch you will  finish it in all in one sitting.
Posted on: 2011-06-25 10:07  (The Kathmandu Post)

Telling the whole story

Book Review: Badlindo Nepali Samaaj by Chaitanya Mishra

Nepali society has become a cauldron of rapid changes, currently going through a political, economic and cultural transformation. Everyone subscribes to the current state of the Nepali polity, but very few realise the historical settings that have made this transformation possible. In trying to understand Nepali society, intellectuals, students, political leaders and their cadres have been oriented in two ways—they are either taught to see things from the very narrow perspective of immediate change or offered an over-generalised, largely sweeping, and extremely theorised perception. Both of these lenses have blurred the reality of Nepali society.
Realising the dearth in proper understanding of Nepal and Nepali society, acclaimed sociologist Chaitanya Mishra, through his articles, academic papers, and interviews, has been attempting to provide a scientific standpoint from which to view Nepali society. Now, his sincere attempts to clarify the misperceptions of Nepali society have taken the shape of a book. Badlindo Nepali Samaaj (Changing Nepali Society) is a commendable collection of Mishra’s articles, essays, and interviews. Edited by Rajendra Maharjan, a renowned political analyst and writer, the selection of articles and appropriate categorisation has made Mishra’s collection a complete book. It deals with almost all components of society, thus giving a comprehensive picture of the entire Nepali polity.
The book begins with an essay providing a detailed explanation of the political transformation recently seen in Nepal.  Debunking the general notion of taking recent events as the sole reason for the present political changes, Mishra explains that the consensus among the parliamentary political parties and the Maoists is only one more recent addition to the entire story.
Elaborating further, he includes information about other social and political changes that have provided the grounds to make this transformation possible. He then goes on to explain other serious issues like social re-integration, the decreasing dichotomy and distance between urban and rural settings and changing family relationships, which contributed to the foundation of the present transformation. His other essays talk about the conditions in Nepali society being heralded by these changes.
Mishra, popularly known as a Marxist thinker, has initiated a debate to focus the Nepali political current towards social democracy. In his academic papers, he has explained that to long for the establishment of complete socialism or communism in Nepal is to do no more than lose oneself in an illusion. Likewise, according to Mishra, to celebrate the victory of world-capitalist bourgeois democracy is to deny a basic understanding of the dialectics of history. The objective realities of Nepali society and the “world-historical context” do not allow one to blindly advocate for socialism, “worker-led-capitalism”, or state capitalism. Mishra, in his academic paper titled Why Social Democracy in Nepal Now?, writes, “Social democracy is, at least for the present, the only possible common political ground both in relation to political parties as well as the electoral distribution across the right-left-communist divide. The rightist political forces are at the weakest ever, even though there are rightist elements in all political parties. Monarchist, religious fundamentalist, militarist, etc tendencies are the weakest ever. The centre-left and communist alliance, in turn, is potentially the strongest ever. And this is the period in which a new constitution is being drafted. This is the time when key elements of the social democratic elements will have to be enshrined in the constitution.”
Though this academic essay is not included in this collection, Mishra’s thesis of social democracy is illuminated by the deliberations brought together in the book. The essays on the issues of social transformation in Nepal, poverty, the politics of development, the politics of education and health, and other cultural aspects implicitly foster his idea of social democracy. While explaining each component of Nepali society in his book, he clarifies the changes in the methods of livelihood generation. Likewise, he also eloquently talks about the social and economic mobility of Nepali society made possible by the involvement of the youth in both internal and external labour migration. These reflections subtly make a point to convince readers that Nepali society has already become a capitalist society. In so doing, he thwarts the widely accepted notion that Nepal is still a semi-feudal society, an idea formally subscribed to by the communist parties of Nepal. But for Mishra, social democracy “which can provide a mechanism of resolving contradictions within capitalist democracy” is fit for Nepali society.
Written in simple language, the book is useful for academics as well as non-academic readers. The last section that deals with the development of sociology in Nepal is a must-read for Nepali students of the field.
The entire book is about transformation, which encourages us to accept change and prepare for the changes that time has in store. But, unfortunately, it ends with a dismal note that depicts the failure of the education system that is pivotal for the progress that we are striving for: “In the sociology department, we make students mug up Western ideas as if they are never-changing religious hymns. We are producing students who cannot explain the historicity of things which they are memorising.”   

Posted on: 2011-03-05 09:23 (The Kathmandu Post)

मेची बगरमा कथार्सिस

एकताका कपाल लामो थियो मेरो। गुजुमुज्ज परेको कर्ली कपाल कुमभन्दा तलैसम्म लर्किने। धेरैजसो साधारण पहिरन र हाउभाउमा देखिने मलाई चिनारुले अचम्म मान्दै कपाल पाल्नुको रहस्य सोध्थे। नाथे जुल्फीमाथि मलाई कुनै मीमांसा गर्न मन लाग्दैन थियो र सजिलै भन्दिन्थेँ, "कुनै कारण छैन। यसै छाडेको यत्रो भइहाल्यो।" तर, आज आएर मेरै उमेरका र मभन्दा कम उमेरका तन्नेरीले कपाल पालेको देख्दा भने गम्न पुग्छु। लाग्छ, कपाल पाल्ने सो कर्म पनि केही फरक गर्ने जमर्को थियो होला मेरो। सयौँ छोटा कपालधारी केटाका बीचमा कुनै औसत पहिरन र हाउभाउले कसैको आफूप्रति ध्यानाकर्षण हुँदैन भन्ने बुझाइ मस्तिष्कमा कतै पछिल्तिर छिपेको थियो होला। तर, मैले कपाल पाल्नुमा मात्रै आफूलाई सीमित राखिनँ। सडकको भेडियाधसानबाट अलग्ग हुन अरू धेरै काम गरँे। त्यसै मेसोमा पुस्तकहरू पढ्न थालियो होला जस्तो लाग्छ। मेरो चिनारुको वृत्तिभित्रका मान्छेले नहेर्ने खाले सिनेमा हेर्न थालियो। गीत पनि त्यस्तै सुन्ने बानी बस्यो। सायद त्यही नयाँ केही गर्ने हुटहुटीले नै होला, डुली हिँड्ने बानी लागेको म कुनै एक दिन ओशो रजनीशका संन्यासीहरूसँग संगत गर्न पनि पुगेँ। 

ती माला लगाउने संन्यासीहरूका गफ मलाई बडो अनौठो लाग्यो। अरू धेरैले भन्दा यी फरक तरकिाले सोच्दा रहेछन् भन्ने अनुभूति भयो। रजनीशलाई भगवान् भनेर सम्बोधन गरेकामा कताकता अप्ठ्यारो महसुस गर्दै भए पनि मैले उनीहरूका दार्शनिक गफ र तर्कहरू ध्यानसँग सुनेँ। तिनले सुझाएका ओशोका प्रवचन भएका किताबहरू पढेँ। प्रवचनका अडियो रेकर्डहरू सुनेँ। म एकतमासले प्रभावित भएँ। कुनै चीज पढेर विश्लेषण गर्ने र आफूसँग भएका पूर्वसूचना वा ज्ञानको कसीमा घोटेर ठीक/बेठीक, गतिलो/अगतिलो खुट्याउने उति क्षमता थिएन। त्यसैले धेरै सन्देह नराखी रजनीशका कुरा पत्याउन थालेँ। तिनै पुस्तक र प्रवचनका कति किस्सा सापट लिएर मान्छेसँग अनेकन् विषयमा तर्क गर्न तम्सिन्थेँ। अरू धेरैलाई बेवकुफ देख्न थालेको थिएँ। घमण्ड चुलिएर आफू निकै कडा बौद्धिक भएको भ्रम पैदा हुन लागेको थियो। ऊ बेलाका मसँगै पढ्ने साथीहरू र खासगरी केटीहरू मेरा बाँगा कुरा सुनेर भन्ने गर्थे, "यसले जान्दछ अनेक कुरा। तर, यससँग बिहे गर्नेले दुःख पाउने पक्का छ। यस्तो अप्ठ्यारो मान्छेसँग कसरी संगत गर्नु जिन्दगीभर ?" यद्यपि, उनीहरूले लगाएको आरोप प्रमाणित वा खण्डित हुने बेला अहिलेसम्म आएको छैन। तर, अहिले पनि ती मेरा केटी साथीहरू सत्यको धेरै नजिक छन् भन्ने नै लाग्छ। 

यसै क्रममा एक घमाइलो दिनमा तिनै संन्यासीमध्येका केहीसँग घुम्न निस्केँ। कुनै खास योजना थिएन हामीसँग। उनीहरू त्यसै पनि मस्तराम हुन्छन्। काम गर्न योजना बनाउने भन्दा पनि जस्तो आउँछ, त्यस्तै बेहोर्ने बानी परेका ती आधुनिक साधुहरूमा वास्तवमै फकिर हौँ भन्ने भाव उत्पन्न हुन थालिसकेको थियो त्यसबेला पनि। म त उनीहरूको समूहमा नवागन्तुक थिएँ। ध्यानका केही सामान्य विधि उनीहरूबाटै सिकेर केही दिन अभ्यास गरेको पनि थिएँ। तर, नियमित गर्ने वा उनीहरूका संस्थाले आयोजना गर्ने कुनै शिविरमा भाग लिएको भने थिइनँ। मात्र संगत बढिरहेको थियो। 

अँ, म भन्दै थिएँ, हामी घुम्न निस्क्यौँ। हिउँदको बेला थियो तर जाडो बढिसकेको थिएन। घामको राप भने आङमा न्यानो हुन थालेको थियो। दुइटा बाइक लिएर निस्केका हामी चार जना झापाको काँकरभिट्टाभन्दा लगभग १० किलोमिटरमाथिको बाहुनडाँगीतर्फ हिँड्याँै। हिँड्दा हिँड्दै बीचैमा तय भयो, वर कतै बाइक राखेर मेची खोला पुग्ने। भारत र नेपाल स्पष्ट छुट्याएर बग्ने यो खोलो हिउँदमा सुसाउँछ। त्यही सुसाएको हेर्ने जाँगर पलायो अल्लारे संन्यासीहरूलाई। 

एउटा सानो घुम्तीअघि मोटरबाइक थन्क्याएर आलडाँगी भन्ने ठाउँबाट पूर्वतिर हानिएपछि हामी पुग्यौँ मेची खोला। गफिँदै हिँड्दा निकै पर पुगिएछ। भारतीय भूमि प्रवेश गरेर जंगल -फरेस्ट, जसलाई त्यतातिर फारस भन्छन्) कतिखेर आइपुगियो, हामीले थाहै पाएनौँ। जंगलतिर प्रवेश गर्ने ठाउँमा ढुंगाको अग्लो बाँध रहेछ। त्यही बाँधमाथि चढेर केहीबेर गफ गर्‍यौँ। हामीमध्येका एकले आफ्नो क्यामेराले केही तस्बिर खिचे। 

बगर निर्जन थियो, शान्त थियो वातावरण। हामी सबै चुप लाग्दा हावाले हल्लाइरहेका रूखका पातहरू सुस्तरी साउती मार्न थाल्थे। हिउँदको त्यो सानो खोलोमा सङ्लो पानी हाम्रो छेउबाट कुलुलु बगिरहेको थियो। चराहरूका हलुका चिरबिरले रोमान्टिक कविहरूका कविता सम्झाउँथे। 

समग्र वातावरण संन्यासीहरूका लागि ध्यानमा लीन हुन उपयुक्त थियो। हामी सबैले गफ गर्न छाडेर ध्यानमा बस्ने सल्लाह गर्‍यौँ। ध्यानका केही प्रकारहरू छन् र आ-आफ्नै विधि पनि छन्। एकखाले ध्यानका केही चरण पार गरेपछि हामी कथार्सिस गर्नतिर लाग्यौँ। ओशोका ध्यानविधि थाहा नपाएकाहरूलाई यो बडो अचम्मको लाग्छ। र, गैरसंन्यासीहरूले कथार्सिस गर्दै गरेको देखे भने ध्यान गर्नेहरूलाई पागल भन्छन्। यो विधिले मस्तिष्कमा हीनग्रन्थी ब्ाढाउन जम्मा भएका कुण्ठालाई बाहिर हुत्याउँछ भन्ने विश्वास गरन्िछ। कथार्सिस गर्दा कराउने, चिच्याउने, ठूलो स्वरले बर्बराउने, एकोहोरो हाँस्ने, ह्वाँ ह्वाँ रुने आदि क्रिया गरन्िछ। त्यो भारतीय जंगललाई साक्षी राखेर मेचीको निर्जन बगरमा हामी पनि कथार्सिस गर्न लाग्यौँ। अर्थात्, हामीमध्ये कोही चिच्याउन, कोही बर्बराउन, कोही रून र कोही एकोहोरो हाँस्न थाल्यौँ। 

त्यहाँ कोकोहोलो मच्चियो, जसको हामीलाई रत्तिभर हेक्का भएन। निर्जन बगरको शान्ति एकैछिनमा बिथोलिएर हाम्रो आवाज पर-परसम्म पुगेछ। अलि पर भएका मान्छेले हाम्रा आवाज सुन्दा धेरै अर्थ लगाउन सक्ने भएछन्। कोही ठूलो आपत्मा परेको हो वा दुर्घटना भएर एक्कासि कोही चिच्याएको हो भन्ने भान पर्नु स्वाभाविक नै हो। हामी चार जना ध्यानी जो थियौँ, कुनै मतलब नाइँ । हामी हाम्रो कथार्सिसमै झुमिइरह्यौँ, मस्त थियौँ। अरू तीन जना आँखा चिम्लेर आ-आफ्ना किसिमका क्रियामा मस्त देखेर म हाँस्ने कथार्सिसमा रमाउन थालेँ। सुरु गर्नेले सायद यसै गर्छ। कारण, अरूका हर्कत देखेर पहिले त हाँस उठ्ने नै भयो। तर, अचम्म के भने जति हाँस्यो, त्यति हाँसु हाँसु लाग्दै गयो। त्यहाँ कसैको र केहीको पर्वाह थिएन, म जोडजोडले हाँसिरहे। 

यसैबीच, हाम्रो ध्यान भंग हुनेगरी अलि परबाट केही मान्छे कराएको सुन्यौँ। सबैका आँखा त्यही आवाजपट्ट िकेन्दि्रत भए। हामीले देख्यौँ, खाकी बर्दी लगाएका केही भारतीय प्रहरीजस्ता मान्छे हामीतिर कुद्दै आइरहेका छन्। उनीहरू तीन जनामध्ये एक जनाको हातमा थ्री नट थ्री राइफल र अरूका हातमा कटबाँसका लौरा थिए। वनका सुरक्षाकर्मी होलान् भन्ने अनुमान गर्दै हामी चपुचाप उभियौँ। हामीले ठान्यौँ, हाम्रो क्रियाकलाप अनौठो देखेकाले सोध्न आएका होलान्। 

हामीनजिक आइपुगेपछि राताराता आँखा भएको एउटा अग्लो कालो सिपाहीले हप्काएर हिन्दीमा के गरेको भनेर सोध्यो। रीतेशले अघि बढेर हामी ध्यान गर्दै थियौँ भने। यी सायद हामीमध्ये सबभन्दा पुराना संन्यासी थिए। बुज्रुगले अघि बढ्नु स्वाभाविक थियो। तर, उनको उत्तर त्यस सिपाहीले बुझेन। ऊ त अझ रसिले आगो भयो। रीतेशलाई एक लौरो बजायो। 

हामीले ध्यान गरेको भनेर ती सिपाही पत्याउनेवालै थिएनन्। जिन्स पाइन्ट, टिसर्ट र स्पोर्ट्स जुत्ता लगाएका हामी उनीहरूका नजरमा कदापि साधु/संन्यासी हुनै सक्दैन थियौँ। त्यसमाथि हामीले गररिहेको काम कसरी ध्यान भन्न सुहाउँदो हुन्थ्यो र उनीहरूका लागि ? रीतेश आफू संन्यासी भएको र ध्यान गर्न आएको भनेर सम्झाउन खोज्दै थिए, त्यसले अझै लौर्‍याउन थाल्यो। त्यसपछि प्रज्ज्वलले माला देखाउँदै के भन्न खोज्दै थिए, अर्को एउटा खाकीवालाले उनको माला तानेर चुँडाइदियो। र, उनलाई पनि त्यही अग्लोचाहिँले ठटायो। त्यसपछि प्रवेशलाई कटबाँसले दुई-तीनपटक बजाइसकेपछि मतिर खनियो। सायद, मलाई अलि सानो देखेकाले होला, पहिले के गर्छस् भनेर सोध्यो। मैले म विद्यार्थी हुँ भनेपछि पहिले मेरो लामो जुल्फी समाएर 'हँु ! विद्यार्थी ?' भनेर कड्कियो। अनि, पिँडुलामा कसेर एक लौरो हानेर फेर िअरू संन्यासीहरूतिरै खनियो। मलाई कुट्न आउँदा थाहा पाएँ, त्यो राता आँखेले रक्सी खाएको रहेछ। जंगलको कुन कुनामा बसेर रक्सी खाइरहेका बेला हाम्रो आवाजले तर्सेर हामीलाई लघार्नै भनेर आएका रहेछन् तिनीहरू। 

हाम्रा कुनै कुरा सुन्न तयार थिएनन् ती। हामीले गरेको कामको कुनै अर्थ निकाल्न पनि उनीहरू सक्दैन थिए। आखिर गर्न खोजेको के भन्ने उनीहरूले बुझेनन्। नबुझ्नु भनेको आफू कमजोर हुनु हो। केही उरन्ठेउलाजस्ता देखिने केटाका अघिल्तिर कमजोर हुनु उनीहरूलाई सुहाउँदैन थियो। त्यसैले ठटाए। 

धेरै बेरपछि, ती तीन जनामध्ये एउटा खाकीवालाचाहिँ नेपाली मूलको जस्तो देखेर उनको शरणमा पुगियो। त्यस नेपाली अनुहार परेकालाई समातेर उनै बुज्रुग रीतेशले अनुनय/विनय गरेपछि तिनीहरू हामीलाई त्यहीँ छाडेर जंगलतिर लागे। प्रज्ज्वल आफ्नो चँुडिएको मालाबाट बालुवामा छरएिका काला दाना टिप्न थाले। हामी सबै पिँडुला सुमसुम्याउन थाल्यौँ। राता सुम्ला उठेछन् मेरा पिँडुलामा। धन्न तिनले हामीसँग भएका क्यामेरा देखेनन्।

हाम्रो कथार्सिस पूरा हुन नपाई टुंगियो। तर, निर्जन बगरमा ती वनका सिपाहीले चाहिँ बडो गजबको कथार्सिस गरे। कति दिनदेखि मान्छे कुट्न नपाएर तिनका दिमागमा जमेका हीनग्रन्थी हामीमाथि गरेको कथार्सिसले सायद सफा गरििदयो। आफ्नै मस्तिष्कका ल्याबिरन्िथमा मस्त हुन खोजिरहेका हामीलाई कटबाँसका चोटले एकैचोटि यथार्थताको त्यो तातो बालुवामा पछारििदयो। सञ्जीव उप्रेतीले दोस्रो जनआन्दोलनमा पुलिसको लौरो खाएपछि लेखेका थिए, यस्तो बेला सबै विम्ब र प्रतीक हराउँदा रहेछन्। सायद हामी पनि कुनै अलौकिक विम्बको खोजीमा कथार्सिस गर्न लागेका थियौँ, कटबाँसका ती लौराले एक्कासि हामीलाई यो बलौटे लौकिकतामा उतारििदयो। 

कुटाइ खाएर फर्किंदै गर्दा रीतेश भन्दै थिए, "संन्यासीलाई कुट्नेको भलो हुँदैन, हामीले कसको के बिगारेका थियौँ र यार ?" उनले भलो हुँदैन भन्दै गर्दा सायद ओशोलाई सम्झेका थिएनन्। मैले मनमनमा कल्पना गरेको थिएँ, यदि ओशोले यो दृश्य देख्थे भने के भन्थे होलान् ? कस्ता तर्क दिन्थे होलान् ? आफ्ना तन्नेरी चेलाको कामलाई जस्टिफाइ गर्थे कि ती प्रहरीले गरेको कथार्सिसको प्रशंसा ! मैले बुझ्न सकिनँ। तर, सायद त्यस घटनापछि ममा उमि्रन थालेको घमण्ड पनि बिस्तारै निस्तेज भयो। र, कुनै अलौकिक सत्य वा आनन्दको खोजीमा मस्तिष्कको अँध्यारो गुफामा पस्नेभन्दा पनि त्यही मस्तिष्क निर्माण गर्ने यो पदार्थको दुनियाँपट्ट िमैले बढी ध्यान केन्दि्रत गर्न थालेँ। 

जब एकान्तमा हुन्छु, म यो घटना बेलाबेला यसरी नै सम्झना गर्छु। अनि, खासगरी प्रवेशले बगरबाट हिँड्ने बेला भनेको एक वाक्य सम्झेर एक्लै हाँस्ने गर्छु। उनले भनेका थिए, "कुटाइ खाएको कुरा त कसैलाई पनि बताउनुहुँदैन, बेइज्जत हुन्छ।" 

औपनिवेशिक पीडाको धुनमा

Book Review: The Sly Company of People who Care by Rahul Bhattacharya

"उ पन्यास होस् त यस्तो !" एउटा किताब देखाउँदै सहकर्मी अमिषराज मुल्मीले भनेका थिए। मुल्मीले हत्तपत्त कुनै किताबको प्रशंसा गर्दैनन्। राहुल भट्टाचार्यको द स्लाई कम्पनी अफ पिपल हु केयर भने उनलाई असाध्यै मन परेछ। मुल्मीका अनुसार पहिले क्रिकेटका बारेमा लेखेर चर्चित भइसकेका भट्टाचार्यको पहिलो उपन्यास रहेछ यो। राहुलको लेखनीबाट धेरै नै प्रभावित मुल्मीले उपन्यासको समीक्षा गर्दै लेखेको अझै सम्झना छ, 'यस्तो उपन्यास पढिसकेपछि लाग्छ, यसले पुरस्कारहरू जितोस् र यसको त्यति प्रशंसा होस्, जति एउटा उत्कृष्ट किताबले पाउनुपर्छ।' नभन्दै द काठमान्डु पोस्टमा सो समीक्षा छापिएको केही महिनाभित्रै राहुलले यस उपन्यासका लागि प्रतिष्ठित 'द हिन्दु लिटररी प्राइज' जिते। 

मुल्मीको समीक्षाका कारण पनि द स्लाई कम्पनी अफ पिपल हु केयर पढ्न हुटहुटी जाग्यो। भी एस नयपालको झल्को दिने भाषामा लेखिएको यो उपन्यास सम्भवतः दक्षिण एसियामा पछिल्लो समय लेखिएका उपन्यासहरूमा सबभन्दा उत्कृष्ट हो। यद्यपि, राम्रो भाषाले मात्रै उपन्यासलाई उत्कृष्ट बनाउँदैन। गुयाना भन्ने देशमा गरिएको भ्रमणका आधारमा लेखिएको यस उपन्यासमा गुयानाकै बास आउँछ। यो राहुलको सफलता हो। गुयाना कहिल्यै नदेखेको पाठकका आँखामा त्यहाँका खोला, नाला, नदी-किनार, जंगल र त्यहाँका मान्छेका आकृति नाच्न थाल्छन्। त्यसउपर लेखकले त्यस देशको वर्तमान लेख्ने क्रममा अंग्रेजले भारतबाट विस्थापित गराएर लगेका भारतीय मजदुरका इतिहास खोतलेका छन्। इस्ट इन्डियन भनेर चिनाइएका ती भारतीय मजदुरको इतिहास वर्तमान समाजको अन्तरधारमा बडो नमीठो ढंगले गढेको राहुलले देखाएका छन्। विस्थापनको पीडा त्यहाँका जनसंख्याको सबभन्दा ठूलो अंश ४३.५ प्रतिशत इस्ट इन्डियनका पगध्वनिमा अहिले पनि सुन्न सकिन्छ। उपन्यासभरि त्यो विरहको धुन कतै न कतै नेपथ्यमा बजिरहन्छ। 

उपन्यासमा एउटा बेनामे पात्रले गुयानाको भ्रमण गर्छ। त्यो पात्र भारतीय हो र बेलाबेला क्रिकेटको प्रसंग झिकिरहन्छ। यो पात्रमा लेखक राहुलको स्पष्ट छाप देख्न सकिन्छ। कताकता यात्रा संस्मरणजस्तो प्रतीत हुने यस उपन्यासमा त्यही पात्रले गहिरोसँग गुयाना र त्यहाँका मानिसका जिन्दगी नियाल्छ। उसले पहिलोपटक गरेको त्यस देशको भ्रमण ऊ पुगेका ठाउँ र त्यहाँ भेटिएका मान्छेका कथाहरू उनिँदै जाँदा यो सिंगो उपन्यास तयार भएको छ। यस क्रममा उसले पात्रहरूबीच बनेका सम्बन्धका अनेकन आयाम मात्र उक्काएको छैन, उनीहरूले भोगेको पहिचानको संकट र त्यहाँको औपनिवेशिक इतिहास पनि पर्गेलेको छ। यात्रामा भेटिएको एक इस्ट इन्डियनले भन्छ, 'हामीले भारत छोडेदेखि नै हामी दुःखी छौँ। त्यसै दिनदेखि हाम्रो हृदयमा परेको भ्वाङ अहिलेसम्म पुरिएको छैन। त्यसमाथि मेरो भाइ, भारतीयहरू हामीलाई भारतीय मान्न तयार छैनन्।'

गार्डियन पत्रिकाका समीक्षकले राहुलको लेखनीलाई क्यारेबियनका बारेमा प्रशस्त लेखेका नयपालसँग तुलना गर्दै लेखेका छन्, 'नयपाल अलग्ग बसेर ठाउँ र पात्रहरूलाई नियाल्थे र अत्यन्त तौलिएको भाषामा व्यक्त गर्थे भने राहुलले गुयानाको परविेशमा आफैँलाई समाहित गराएर लेखेका छन्।' नयपाल त क्यारेबियनमै हुर्केका मान्छे हुन्, त्यसकारण उनले अलग्ग बसेर लेख्दासमेत त्यहाँका पात्र र परिवेशलाई अन्याय हुँदैन। तर, राहुलको स्थिति फरक छ। उनी मुम्बईमा जन्मेका खास्सा भारतीय हुन् र उनले आफूलाई गुयानाको माटोमा लडीबुडी नखेलेको भए यति सफलतापूर्वक लेख्न सक्ने थिएनन्। यात्रामा आधारति उपन्यास लेख्नेहरूले प्रायः पर्यटकले परबाट हेरेर गरेको वर्णनजस्तो गरी मात्रै लेख्ने गरेका छन्। छिपछिपे बुझाइका भरमा लेखिएका त्यस्ता उपन्यास कमजोर मात्र हुँदैनन्, तिनले त्यहाँका मानिसलाई अन्यायसमेत गर्न पुग्छन्। सायद त्यस्ता कमजोर लेखनीबाट राम्रैसँग पाठ सिकेका राहुलले उपन्यासमा उनको मुख्य पात्रलाई गुयानीहरूको नजिकको आफन्त बनाइदिएका छन्। उनको मुख्य पात्रले एक ठाउँ भन्छ, 'यिनीहरूको भारतीयपन मेरोभन्दा प्रगाढ पाएँ। यिनीहरूका पुर्खाले भारतको माटोमा आफ्नो पसिना बगाए र त्यही पसिना पछि गुयानाको माटोमा पनि बगाए। त्यो माटोसँगको साइनो यिनीहरूको रगतमा छ।' 

न्युयोर्क टाइम्समा भने राहुलको पात्रलाई दाँतेको कमेडियाको मुख्य पात्रसँग दाँजिएको छ, जो अर्को देशमा जान्छ र बडो मिहिनेतले त्यहाँका कथाहरू टिपेर र्फकन्छ। राहुलले गुयानामा बोलिने बेग्लै प्रकारको अंग्रेजी भाषा -जसलाई पिड्गिन भनिन्छ)को अत्यन्त राम्ररी प्रयोग गरेका छन्। त्यहाँका पात्रले बोल्ने खालकै भाषा र उनीहरूकै टोनमा सामान्य अंग्रेजी जानेका समेतले बुझिने तरकिाले प्रयोग गर्न कठिन हुन्छ, जसमा राहुल सफल छन्। त्यहाँका पात्रहरूको बोलीमा सुनिने आफ्नो अस्तित्वको चिन्ता र विस्थापनको पीडालाई राहुलले बडो ध्यानसँग सुनेको उपन्यासबाट स्पष्ट हुन्छ। त्यहाँ विस्थापनको पीडामा भोग्ने भारतीय पछि अपि|mकीहरू हुन्। उनीहरूको छटपटीसमेत त्यहाँ बोलिने भाषामार्फत सतहमा ल्याइएको छ। लेखकको अर्को विशेषता के हो भने उनले चिन्ता, छटपटी र पीडाको कथा लेखेको भए पनि त्यो रुन्चे छैन। उनले हास्यरसलाई काफी प्रयोग गरेका छन्। र, उपन्यासमा त्यस्ता सयौँ पंक्ति छन्, जो सहजै मस्तिष्कमा छापिन्छन्। कतिपय ठाउँमा ती सुन्दर कविताका हरफजस्ता पनि लाग्छन्। 

पुरस्कार जितेलगत्तै एक पत्रकारले राहुललाई सोधे, 'तपाईंले गुयानाको भ्रमण गरेर सिकेको कुनै ध्रुवसत्य ?' सो प्रश्नको उत्तरमा उनले जे भने, उनको उपन्यासको सार पनि त्यही हो। उनले भने, 'अंग्रेजहरूले सबै सिध्याए। मैले बुझेको सत्य त्यही हो।' त्यही भ्रमणमा आधारति उपन्यासमा उनले आफ्नो सुन्दर कालीगडी प्रयोग गरेर ती इस्ट इन्डियनको पहिचान कसरी सिध्याए अंग्रेजले भन्ने स्पष्ट पारे। 

राहुलको लेखनी आरिसलाग्दो छ। यसरी लेख्न नसक्ने हो भने नलेखेकै वेश। पोखरीको डिलमा बसेर ढुंगा हान्दै त्यसले पैदा गर्ने तरंग हेरेर किताब लेख्ने जमाना गयो भन्ने पनि राहुलले प्रमाणित गरिदिएका छन्। हावामा तैरएिर होइन, जमिनमा ओर्लिएर कुनै लहडी मुडमा होइन, बरु पूरा होसमा र बडो मिहिनेत गरेपछि मात्रै लेखनमा सफलता हात लाग्छ। 

अप्ठ्यारो धरातल

Book Review: Maobaadi Comradeharu Sanga by Arundhati Roy (Nepali Translation of Walking with Comrades)

अरुन्धती रोयले गुरेनीका पत्रिकालाई अन्तर्वार्ता दिँदा भनेकी थिइन्, 'तपाईं छत्तीसगढको कुनै एउटा गाउँमा बस्ने आदिवासी हो र तपाईंलाई वरपिरबिाट आठ सय प्रहरी घेरा हाली बस्तीमा आगो लगाउने र मान्छे मार्ने काम गररिहेका छन्, अब भन्नूस् तपाईं के गर्नुहुन्छ ? त्यस्तो अवस्थामा बाँचिरहेकालाई मैले अनशन बस्ने सल्लाह दिनू ? पहिल्यैदेखि भोकमा पिल्सिएर बसेकालाई अनशनको के अर्थ हुन्छ ? र, उनीहरूले भोक हडताल नै सुरु गरे भने पनि त्यो देख्ने र सुन्ने कसले ? त्यसैले म अप्ठ्यारो स्थितिमा छु। आफूले हतियार उठाउने हिम्मत नगरेकाले हिंसाको वकालत कसरी गरूँ ? तर, उनीहरूले जस्तो पीडा भोग्नु नपरेको मैले अहिंसाको मन्त्र जपिरहनु पनि उत्तिकै अनैतिक हुन्छ।' 

अन्तर्वार्तामा व्यक्त गरेको 'अप्ठ्यारो' धरातलमै उभिएर रोयले आउटलुक पत्रिकाका लागि दुईवटा लामा निबन्ध लेखिन्। माओवादी प्रभावित क्षेत्र दन्तेवाडाको यात्रा गरेपछि उनले 'वाकिङ् विथ कमरेड्स' शीर्षकमा निबन्ध लेखिन्, जो अत्यन्तै चर्चित भयो। त्यसको समर्थन र विरोधमा प्रतिक्रिया सेलाइनसक्दै ६ महिनापछि उनले अर्को उत्तिकै लामो आलेख तयार पारनि्। 'टि्रकलडाउन रभिोलुसन' शीर्षकको सो निबन्धले भारतीय लोकतन्त्रलाई असफल र मनमोहन सिंहको सरकार तथा 'कहिल्यै चुनावको सामना नगरी शासन गर्न पाउने सिंगो कर्मचारीतन्त्र र न्यायपालिका'को उछितो काढ्यो। अनेक पुस्तक, भाषण र प्रतिवेदनहरूको अध्ययनपश्चात् लेखिएको सो निबन्ध तार्किक त छँदै थियो, उत्तिकै कडा प्रतिक्रियाहरू जन्माउन सफल पनि ठहरयिो। 

यी दुवै निबन्ध नेपालीमा अनुवाद गरे, आन्विका गिरी र विकास बस्नेतले। भोगिराज चाम्लिङको सम्पादनमा यी दुई निबन्धको एउटा छरतिो संग्रह माओवादी कमरेडहरूसँग प्रकाशित भयो। अंग्रेजी भाषा र आउटलुकजस्ता पत्रिकामा पहँुच नभएका नेपाली पाठकका लागि सो संग्रह आउनु उपलब्धिपूर्ण मान्नुपर्छ। १० वर्षे माओवादी द्वन्द्व भोगेका नेपाली पाठकका लागि भारतीय माओवादी आन्दोलन चासोको विषय हुनु स्वाभाविक भएकाले सो संग्रहले हामीमाझ स्थान पाउनु स्वाभाविक हो। तर, रोयका निबन्धहरू अनुवाद गर्नु सजिलो काम भने होइन। 

उनका निबन्धहरू आक्रोशपूर्ण मात्रै हुँदैनन्, भाषिक दृष्टिकोण र प्रस्तुतिका हिसाबले अत्यन्तै सुन्दर पनि हुन्छन्। उनको भाषा कवितात्मक लाग्छ। गड अफ स्मल थिंग्सजस्तो चर्चित उपन्यासकी स्रष्टा रोयसँग घटनाको वर्णन गर्ने शील्प शक्तिशाली छ। आर्किटेक्चरकी विद्यार्थी उनले आफ्नो कालीगढी उपन्यास र निबन्धहरू डिजाइन गर्न पनि प्रयोग गरेको प्रतीत हुन्छ। आठ हजार शब्दसम्मका निबन्ध पढ्न झिँझो लाग्दैन। कारण, सूचनालाई प्रस्तुत गर्ने र तिनले उब्जाउने जटिल प्रश्नलाई कविताजस्ता लाग्ने पंक्तिमा लेखिएका आलेख पढिसकेको धेरै समयसम्म मस्तिष्कमा तरंग उत्पन्न गराउने सामथ्र्य राख्छन्। सो सामथ्र्य पहिचान गर्न सक्नेले मात्रै रोयका निबन्ध अनुवाद गर्न सक्छन्। गिरी र बस्नेतले यस सत्यलाई आत्मसात् गरेका छन्। यद्यपि, कतैकतै ठाडो -लिटरल) अनुवाद हुन पुग्दा प्रस्तुति भुत्ते पनि भएको छ।

 माथि संकेत गरएि अनुसार दुवै निबन्ध भाकपा माओवादीको वरपिर िघुमेका छन्। यसै मेसोमा भारतीय लोकतन्त्रका आइरोनी, सञ्चारमाध्यमहरूले बुनेका जटिल राजनीतिक समीकरण र सिंगो भारतको भविष्यमाथिको चिन्तन पनि निबन्धका विषयवस्तु हुन्। 

दन्तेवाडाको जंगलमा माओवादी छापामारसँग यात्रा गर्दाको विवरण परम्परागत यात्रा-निबन्धजस्तो छैन। छापामारहरूका जीवनशैली र उनीहरूले देखाउने व्यवहारको वर्णनका बीचबीचमा आउने पार्टीको इतिहास र आदिवासी जनताले भोगेका दर्दनाक कथालाई रोमाञ्चक त भन्न नसकिएला तर मन उद्वेलित पार्ने खालका छन्। लेखकले भेटेका छापामार पात्रहरू कतिले हामीले कल्पना मात्र गर्नसक्ने अप्ठ्याराहरू भोगेका कथा सुनाउँछन्। यी सबै वर्णनले छापामार युद्धलाई जायज ठहर्‍याउन पृष्ठभूमि तयार पाररिहेको जस्तो पनि भान पर्न सक्छ। तर, त्यस्ता आततायीपूर्ण घटनाहरू ती सोझा गरबि आदिवासीहरूका जिन्दगीमा नघट्दो हो त उनीहरूले भोको पेटमा एके-४७ भिर्ने रहर गर्ने थिएनन्। सहरयिा पठ्ठोले भारी मोटरबाइक कुदाउँदा देखाएको तुजुकजस्तो होइन ती आदिवासी तन्नेरीले भिरेका गह्रुँगा हतियारहरू। तिनका बारेमा रोयको धारणा यसरी व्यक्तिएको छ, 'यी मान्छेहरू आफ्ना सपनासँग बाँचेका छन्, बाँकी संसार भने आफ्नो दुःस्वप्नसँग बाँचेको छ।' 

तर, छापामार युद्धको वकालत गर्नु रोयको अभीष्ट होइन। त्यसो त उनले चारु मजुमदारको बुझाइ र बोलीमा रहेका कमजोरीहरूमाथि प्रश्न पनि उठाएकी छन्। मजुमदारपथकै अनुयायीका रूपमा पहिचान बनाएका भाकपा माओवादीले भन्ने गरेको दीर्घकालीन युद्धको वास्तविक अर्थ उनले दिएकी छैनन्। बरु, यस अवधारणामाथि उनले प्रश्नहरू गरेकी छन्। अर्थात्, उनी उत्तरहरू होइन, प्रश्नहरू लिएर निबन्धमा आएकी छन्। र, उनले उठाएका प्रश्नहरू केवल भारतीय संस्थापनपट्ट िमात्रै केन्दि्रत छैनन्। उनले माओवादीहरूलाई पनि प्रश्न गरेकी छन्। यद्यपि, उनी छापामारहरूप्रति सहानुभूति राख्छिन्। उनीहरूले कम्तीमा निमुखा जनतालाई आत्मसम्मान खोज्न सक्ने सामथ्र्य प्रदान गरेकामा खुसी व्यक्त गर्छिन्। 

दोस्रो निबन्धले भारतले ढोल पिट्ने गरेको आर्थिक वृद्धि केवल मुठ्ठीभर मान्छेको मात्रै उन्नतिको कथा हो भन्ने तथ्यलाई पुनः पुष्टि गरेको छ। यसै पृष्ठभूमिमा हिंसात्मक आन्दोलन चर्केको रोयको जिकिर छ। यो निबन्ध लेखिनुको मुख्य कारण भने युद्धविरामका बेला सरकारले षड्यन्त्रपूर्वक गरेको माओवादी नेता आजादको हत्या नै हो। भिडन्तमा मारएिको भनिएका आजादलाई अत्यन्तै नजिकबाट ताकेर गोली हानेको पुष्टि गर्दै आउटलुकले नै समाचार छापेपछि रोयले सो निबन्ध लेखेकी हुन्। 

'लोकतन्त्रको धराप' भनेर अनुवाद गरएिको पछिल्लो निबन्धमा रोयले मनमोहन सिंहलाई अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषको खास मान्छे भनेकी छन्। पी चिदम्बरमलाई कर्पोरेटको बफादार कामदारका रूपमा चित्रित गरेकी छन्। उनले सप्रमाण यस्ता दाबीहरू पेस गरेकी छन्। यी दुईले चलाएको सरकारले आदिवासीहरू बसोबास गरेका जग्गा र जंगल सबै कर्पोरेटलाई बेचेर केही सीमित व्यक्तिलाई खर्बपति बनाउने खेल खेलेको बताएकी छन्। यसका लागि भारतका मूलधारका सञ्चारमाध्यमले पनि उत्तिकै ठूलो भूमिका निर्वाह गरेको पनि उनले भनेकी छन्। र, प्राकृतिक स्रोतसाधन केही खर्बपतिलाई अझ धनी बनाउन बेपर्वाह सौदा गर्ने शासकलाई केही प्रश्नहरू गरेकी छन्, 'नदीको पानी नदीमै रहन दिन्छौ ? रूख जंगलमै छाड्छौ ? पहाडभित्रको बक्साइट त्यहीँ रहन दिन्छौ ?'

यस निबन्धमा पनि उनले माओवादीका तर्फबाट भएका गम्भीर गल्तीहरूप्रति आँखा चिम्लेकी छैनन्। उनले भनेकी छन्, 'माओवादीको वैचारकि जडता, भिन्न मतलाई सहनै नसक्ने उनीहरूको चर्चित खूबी, अन्य राजनीतिक संगठनहरूसँग काम गर्न नसक्ने प्रवृत्ति र सबैभन्दा मुख्य उनीहरूको एकोहोरो सैन्य मनोविज्ञानले गर्दा अब बदलिने शक्ति सन्तुलनमा उनीहरूले शासन गर्न गाह्रो छ।' 

समग्रमा, रोयका निबन्ध पढ्नैपर्ने कोटीका छन्। (नेपाल साप्ताहिक)

सशक्त कविको सशक्त संग्रह

Book Review: 100 Poems by Faiz Ahmed Faiz (English Translation)

नयाँदिल्लीस्िथत जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालय -जेएनयू)का बगैँचा डुल्दा त्यहाँका रंगीन भित्ताले ध्यानाकृष्ट गररिहन्छन् । आकर्षक कार्टुन चित्रका साथमा लेखिएका कविताका पंक्तिहरू त्यस प्राज्ञिक थलोको इज्जत उँचो बनाउने चिन्ह हुन् । ती चित्र र कविताका पंक्ति कुनै व्यावसायिक चित्रकारको ख्यातिका निम्ति लेखिएका होइनन् । बरु विश्वविद्यालयका विद्यार्थी संगठनहरूले विभिन्न मुद्दामा रहेका आफ्ना असहमति पोख्न त्यसरी भित्ता रंगाएका हुन् । आफ्ना विचार राख्न तिनले पाब्लो नेरुदा, अवतार सिंह पास, साहिर लुधियानवीलगायत कविका पंक्तिहरू उद्धृत गरेका छन्, भित्तामा । त्यहाँ उद्धृतमध्ये उर्दूका मूर्धन्य कवि फैज अहमद फैज पनि एक हुन् । 

हुन त फैजलाई धेरैले उद्धृत गर्छन् । उनका गजल पनि धेरैले गाएका छन् । पत्रपत्रिकामा फाट्टफुट्ट पढेका चोटिला कवितांशमार्फत नै फैजको परचिय पाएको हो यस पंक्तिकारले । अंग्रेजी म्यागेजिन हिमाल साउथ एसियाले गत वर्ष प्रकाशन गरेको फैज विशेषांक पढ्नुअघिसम्म उनका कविताका हरफ याद रहे पनि उनी को हुन् भन्ने स्पष्ट थिएन । फैज विशेषांक पढेलगत्तै उनको कवितासंग्रह खोजेर पढियो तर उर्दू भाषाको राम्रो ज्ञान नभएकाले सबै कविता बुझ्न कठिन भयो । त्यसैले खोजी थियो, अंग्रेजीमा अनूदित उनका कविता संग्रहको । जेएनयूका भित्तामा उनका पंक्ति पढेपछि दिल्लीमा अंग्रेजी अनुवाद खोज्दै जाँदा फेला पर्‍यो, हन्ड्रेड पोएम्स बाइ फैज अहमद फैज । 

सर्वत रहमानले उर्दूबाट अंग्रेजीमा अनुवाद गरेका फैजका एक सय कविता र गजलको संग्रह हो यो । तर, पुस्तकमा उर्दूमै पनि उनका कविता राखिएका छन् । सन् १९४१ देखि १९८१ सम्म प्रकाशन भएका उनका कवितासंग्रहहरूबाट छानेका कविता यसमा समावेश छन् । विभिन्न आठ संग्रहबाट लिइएका कविता रचना मिति अनुसार क्रमैसँग मिलाएर शृंखलाबद्ध गरएिका छन् । त्यसैलेे यो संग्रह पढ्दै गर्दा फैजको कविता लेखनको विकासक्रम पनि बुझिन्छ । उनी तन्नेरी हुँदा लेखेका कवितामा व्यक्त वैयक्तिक प्रेम र ऐकान्तिकताका विषयदेखि उनले आखिरी समयमा समग्र मानव जातिको हितका लागि लेखेका कविताका फरकपना पनि यस संग्रहबाट स्पष्ट हुन्छ । त्यसैले उर्दू वा हिन्दी भाषामा दखल नभएका तर अंग्रेजी बुझ्न सक्ने पाठकका लागि संग्रहणीय कृति हो, हन्ड्रेड पोएम्स बाइ फैज अहमद फैज । 

अनुवाद सधैँ फितलो हुन्छ । त्यसमाथि कविता अनुवाद गर्नु ठूलो चुनौती पनि हो । उर्दू र अंग्रेजी दुवै भाषामाथि पंक्तिकार पारंगत नभएकाले रहमानको अनुवादमाथि टिप्पणी गर्नु पनि झन् ठूलो चुनौती हो । त्यसैले अनुवादको स्तर मापन गर्नतिर नलागौँ । तर, 'फुटनोट' -पाद टिप्पणी)मा उर्दू शब्दका हिन्दी अर्थ दिइएका दुई संग्रह पढिसकेपछि अंग्रेजी अनुवाद पढ्दा भने अनुवाद नै पढ्न सजिलो भन्ने लाग्छ । यद्यपि, हिमाल साउथ एसियाको आलेखमा फैजका नाति अलि मदिह हास्मीले गरेको 'बोल' कविताको एउटा अंशको अंग्रेजी अनुवाद रहमानको भन्दा छरतिो र बढी स्वादिलो लाग्यो । यसरी हेर्दा कति कविता शाब्दिक अनुवादका सिकार भएका हुन् कि भन्ने प्रतीत हुन्छ । 

कुन कविता कत्तिको शाब्दिक अनुवादमा परेर बिगि्रयो भनेर खोज्नुभन्दा फैजका कविताको शक्ति महसुस गर्नु यस समीक्षाको ध्येय हो । उनले सुरुवातमा लेखेका कविता प्रेम, सौन्दर्य र प्रेमिकाको मुहार आदिमा केन्दि्रत थिए । सन् १९४१ मा प्रकाशित कृति नक्स ए फरियादीमा संग्रहित आधाभन्दा बढी कविता यिनै विषयवस्तुमा लेखिएका छन् । तिनै कवितामध्येको एक पंक्तिले उनले सुरुमा लेखेका कविताको परचिय दिन्छ ः 

लौट जाती है इधर को भी नजर क्या की जे 

अब भी दिलकश -आकर्षक) है तेरा हुँ मगर क्या की जे ?

तर, जसै उनको उमेर बढ्दै जान्छ, उनका कविताका विषयवस्तु फराकिला र गहन हुँदै जान्छन् । यसलाई पुष्टि गर्दै फैजका नाति हास्मीले फैज विशेषांकमा लेखेका छन्, 'गालिबले २० देखि ३० वर्षको हुँदासम्म लेखेका कविता सबभन्दा उम्दा छन् । तर, फैजले युवाकालमा लेखेका कविताको तुलनामा वयस्क भएर लेखेका कविता बढी खारएिका र शक्तिशाली छन् ।'

सन् १९३४, जुनबेला फैजले कलेजको पढाइ पूरा गरे, त्यसबेला कला कलाका लागि भन्ने दर्शनले कवि-साहित्यकारलाई निकै प्रभाव पारेको थियो । उक्त दर्शनको विरोध गर्दै स्थापना गरएिको प्रोग्रेसिभ राइटर्स एसोसिएसन -पीडब्लूए)को लखनउमा भएको सम्मेलनमा भाग लिएर फर्केपछि भने उनको कविताका विषयवस्तुले युवाकालको प्रेम र ऐकान्तिकताबाट 'बोल'जस्तो क्रान्तिकारी कवितामा छलाङ मारेको थियो । 'बोल' शीर्षक दिएर सन् १९३६ मा उनले लेखे ः 

बोल, के लब आजाद हैँ तेरे

बोल जबाँ अब एक तेरी है ।


बोल, येः थोडा वक्त बहुत है 

जिस्म ओ जबाँ की मौत से पहले 

बोल, केः सच जिँदा है अब तक 

बोल, जो कुछ कहना है कह ले ।

फैजका कवितामा आक्रोश, विद्रोह र व्यंग्य हुन्छन् । उनी परविर्तनका पक्षमा आवाज उराल्छन् । तर, उनी कुनै बोझिल शब्द वा 'जार्गन'को प्रयोग गर्दैनन् । कोमल विम्ब र मधुर लयमा उनेर आफ्ना कवितालाई शक्तिशाली बनाउनु नै फैजको विशेषता हो । उनका पंक्तिले सबभन्दा पहिले हृदयको तारलाई झङ्कृत तुल्याउँछ र सुस्तरी मस्ितष्कमा कम्पन छुटाउँछ । जस्तो ः सन् १९५३ मा अमेरकिी सरकारले जुलियस र एथेल रोजेनवर्ग नामका दुई जनालाई सोभियत संघले खटाएका सुराकी भएको आरोप लगाएर हत्या गर्‍यो । त्यसमाथि फैजले कविता लेखे । अन्यायको विरोधमा लेखिएको यो कवितालाई समेत उनले सुन्दर गीतको रूप दिए, मारएिकाहरूप्रति गम्भीर र कोमल भाव प्रकट गरे । उनले लेखे ः 

हम जो तारिक राहोँ मे मारे गए । 

इजरायली लडाकू हेलिकप्टरले जतिबेला निहत्था प्यालेस्टाइनी बालबालिकामाथि बम वषर्ा गर्‍यो, त्यसबेला पनि फैजले कविता लेखे । बमको बदलामा उनले इजरायली शासकलाई गाली बर्साएनन् । बरु लेखे ः 

मत रो बच्चे

रो रो के अभी 

तेरी अम्मी की आँख लगी है 

मत रो बच्चे 

कुछ ही पहले 

तेरे अब्बा ने 

अपने गम से रुखसत ली है ।

फैज केवल पाकिस्तानका कवि होइनन् । उनी सिंगो दुनियाँका कवि हुन् । त्यसैले जेएनयूका भित्तामा होस् या नेपालबाट प्रकाशित हुने पत्रिकामा, उनलाई यथेष्ट सम्मान दिने मान्छेको कमी छैन । उनलाई पढ्न नभ्याएका नेपाली पाठकका लागि उर्दूसमेत समावेश गरएिको हन्ड्रेड पोएम्स बाइ फैज अहमद फैज संग्रहणीय छ । (नेपाल साप्ताहिक)

सम्पादक-जीवनको रहस्य

Book Review: Lucknow Boy A Memoir by Vinod Mehta

भर्खरै बजारमा देखापरेको एक ट्याब्लोइड पत्रिकाका सम्पादकलाई कसैले दिग्गज भारतीय पत्रकार विनोद मेहताको आत्मकथा लखनउ ब्वाय उपहार दिएछ । उपहार पाउने कति खुसी भए, त्यसको लेखाजोखा राखिएन । तर, एक पाठकका नाताले यो पंक्तिकारचाहिँ गद्गद् छ । यी नयाँ सम्पादकले मेहतालाई पढेर डेबोनेयरजस्तो महिलाका नांगा तस्िबर छाप्ने पत्रिकालाई लुकाएर हेर्ने मात्र नभई पढ्न पनि सकिने कसरी बनाए भन्ने बुझ्नेछन् । रस्िकन बन्डजस्तो उँचो व्यक्तित्व भएको लेखकले समेत त्यस पत्रिकाका लागि लेखे भन्ने रोचक तथ्य थाहा पाउनेछन् । र, पत्रिकालाई यत्तिको स्तर प्रदान गर्नु सम्पादकको सफलता हो भन्ने पनि महसुस गर्नेछन् । ती नयाँ सम्पादकका लागि मेहताको यस्तो सफलता प्रेरणादायी हुनसक्छ ।

मेहता भारतका अत्यन्त चर्चित र सफल सम्पादक हुन् । पछिल्लो समय उनी १६ वर्षदेखि आउटलुक साप्ताहिकको सम्पादन गर्दै आएका छन् । यसअघि भने उनले डेबोनेयरलगायत सन्डे अब्जर्भर, इन्डिया पोस्ट, इन्डिपेन्डेन्ट र पायोनियरजस्ता पत्रिकाको पनि सम्पादन गरे । उनको आगमनपश्चात् यी सबै पत्रिकाको स्तरोन्नति भयो र ती पढ्नलायकको दर्जामा पुगे । तिनै मेहताको आत्मकथा लखनउ ब्वाय यी सबै सफलताका कथा हाल्छ । तर, सफलता पाउन उनले सामना गरेका चुनौती र बेहोरेका समस्याको फेहरस्ित पनि हो यो किताब । यसका अलावा उनको व्यक्तिगत जीवनका आरोहअवरोह, उनले नजिकबाट चिनेका केही खास व्यक्तित्वका शब्दचित्र साथै पत्रकारतिा पेसा अपनाउन चाहने नयाँ पुस्तालाई केही 'टिप्स' दिनु पनि यस पुस्तकको विश्ोषता हो ।

आत्मकथा बजारमा आउनुअघि नै आउटलुकको १५औँ वाषिर्कोत्सव मनाउन निकालिएको विशेषांकमा मेहताले आफ्नो सम्पादन यात्राबारे एक रोचक पंक्ति लेखेका थिए । 'आउटलुक सुरु गर्नुअघिका तीन वर्षभित्र मैले तीनवटा पत्रिकामा काम गरेर छोडिसकेको थिएँ । आउटलुकमा आएपछि पनि धेरैले मलाई कहिले छोड्ने भनेर सोधिरहे । म गिनिज बुकमा सबैभन्दा बढी जागिर गुमाउने सम्पादकका रूपमा दर्ज हुनका लागि कडा प्रतिस्पर्धी भइसकेको थिएँ । तर, आउटलुकमा १५ वर्ष बिताइसकेपछि भने अब कहिले सेवानिवृत्त हुने भनेर सोध्नेको संख्या बढ्न थालेको छ ।' अर्थात्, सम्पादनको जिम्मेवारी बहन गर्ने क्रममा उनले सफलता हासिल गरे पनि कतै असहमतिहरू चुलिए र कतै उनलाई लामो समय काम गररिाख्ने जाँगर भएन । चाहेजस्तो काम गर्न नपाएकै कारण उनले जागिर समाउने र छोड्ने गररिहे । बन्द हुन लागेको डेबोनेयरलाई थोरै परमिार्जन गरेर ब्यूँताए तर एकदिन उनलाई भारतीय जनता पार्टीका शीर्षस्थ नेता अटलबिहारी वाजपेयीले भने, "पत्रिका पढ्नलायक छ तर तकियामुनि लुकाएर राख्नुपर्ने बाध्यता छ ।" त्यति मात्रै होइन, उनलाई भेट्न आउने साथीले ती पत्रिकामा निर्वस्त्र छापिएका युवती उनका कोठामा छन् कि भनी कुनाकुना छान मारे । त्यसैले मेहतालाई यस्तो लुकाएर पढ्नुपर्ने र उत्ताउलो पत्रिकाको सम्पादक बनिराख्ने उत्साह भएन । अनि, उनले पृथक् स्वरूपको सन्डे म्यागेजिनको अवधारणा बनाएर सुरु गरे सन्डे अब्जर्भर । आफ्नै खुसीले सन्डे अब्जर्भर छाडेपछि उनले इन्डियन पोस्टलाई पुनःजन्म दिए । तर, पछिल्लोमा पनि धेरै दिन टिकेनन् । राजनीतिक दबाबका कारण राजीनामा दिए । र, आफ्नो दलबलसहित उनी इन्डिपेन्डेन्टतिर लागे । यसमा २९ दिन काम गरसिकेपछि विवाद सिर्जना भयो, उनले छाडे । अर्को पत्रिका पायोनियरमा उनी सम्पादक भए तर चार वर्ष मात्र उनका नाममा लेखिएको रहेछ । यसमा चाहिँ उनले प्रकाशकसँग जुँगाको लडाइँ लड्नु पर्‍यो । त्यसपछि अर्थात् सन् १९९५ मा राजन राहेजाले लगानी गरेको आउटलुकमा उनी सम्पादक बने र अद्यापि उनको जागिर बँचेको छ ।

गम्भीर पत्रकारतिालाई 'पपुलर' बनाउन सकिनेमा उनी विश्वस्त थिए । र, त्यसका लागि सनसनीपूर्ण हुन जरुरी छैन भन्ने पनि उनले बुझेका थिए । फलस्वरूप, उनले आउटलुकलाई इन्डिया टुडेजस्तो लामो इतिहास भएको स्थापित पत्रिकाको प्रतिस्पर्धीका रूपमा खडा गरेर देखाए । भारतमा उत्ताउलो नभई पपुलर बनेका थोरै पत्रिकामध्येको एक हो, आउटलुक ।

सम्पादन कर्मको सफलताका पछाडि उनको व्यावसायिक ज्ञान त हो नै तर एक असल मानिस भएका कारण पनि उनी बलिया भएका हुन् । आत्मकथाको परचिय पृष्ठमा उनले यस्तो चाहना व्यक्त गरेका छन्, 'मेरो मृत्युपछि साथीभाइले 'ही वाज अ डिसेन्ट फेलो' -उनी एक असल मानिस थिए) भनिदिऊन्, मलाई पुग्छ ।' उनले आत्मकथा लेख्न देखाएको इमानदारीले पनि उनी डिसेन्ट -असल) मान्छे हुन् भन्ने पुष्टि गरेको छ ।

तेस्रो श्रेणीमा बीए पास गरेर बेलायत गएका मेहताले कोलम्बो प्लानको छात्रवृत्तिका बारेमा थाहा नपाएकै कारण एउटी प्रेमिका गुमाएको प्रसंग धक नमानी वर्णन गरेका छन् । त्यति मात्रै होइन, उनले अर्की एक प्रेमिकालाई गर्भवती बनाएपछि विवाह गर्न इन्कार गरेको लुकाएका छैनन् । ती स्वीस प्रेमिकाले गर्भपतन गर्न नमानेर बच्चीलाई जन्म दिएको र अहिले लगभग ३५ वर्षको हाराहारीमा पुगेकी आफ्नी छोरीसँग कुनै सम्पर्क नभएको पनि उनले उल्लेख गरेका छन् । मेहतासँगै कुनै बेला काम गरेका एक पत्रकार उनको इमानदारीबाट प्रभावित हुँदै लेख्छन्, 'म चाहन्छु लखनउ ब्वाय स्वीट्जरल्यान्डमा पनि छापियोस् र मेहताकी छोरीले यो किताब पढेर बाबु भेट्न आऊन् ।'

लखनउमा हुर्केका मेहता सन् १९६२ मा लन्डन जान्छन् । तर, उनी त्यहाँ कुनै उच्च शिक्षा हासिल गर्दैनन् । सानातिना काम गर्नु र पत्रपत्रिका पढ्नु नै उनको दैनिकी हुन्छ । बेलायतमा चर्चित बनेका सबै पत्रिका उनी बडो गहिरोसँग अध्ययन गर्छन् र नियमित पुस्तकालय धाउँछन् । यस क्रममा उनका पुराना मान्यता भत्कन्छन् । लेखक समरसेट मम, कवि विलियम ब्लेक र नेता जवाहरलाल नेहरूबारेका उनका पुराना बुझाइहरूमाथि ठूल्ठूला प्रश्नचिन्ह उभिन्छन् । कहिलेकाहीँ सुनेको कार्ल माक्र्सका बारे उनी इच्छुक हुन्छन् र अध्ययन थाल्छन् । माक्र्स वा माक्र्सवादपट्ट िकुनै स्पष्ट झुकाव नबढी नै उनी माक्र्सको सालिक हेर्न पुग्छन् । विश्वविद्यालयको कुनै डिग्री होइन, बरु यस्ता अनुभव लिएर मेहता भारत फर्किन्छन् ।

पुस्तकमा उनको व्यक्तिगत जीवनबारेको वर्णन त्यति छैन, जति एक सामान्य पाठकले अपेक्षा गर्न सक्छ । लन्डनबाट फर्केपश्चात् सुरु भएको आफ्नो पत्रकारतिाको कथा हाल्ने क्रममा उनले व्यक्तिगत जीवनभन्दा बढ्ता भारतको केन्द्रीय राजनीति उधिन्नतिर बढी समय खर्चेका छन् । त्यस क्रममा राजनीतिक खेलाडीहरू अटलबिहारी वाजपेयी, सोनिया गान्धी, शरद पवारलगायतका नेताका रंगरूप राम्रैसँग उतारेका छन्, उनले ।

अत्यन्त मीठासपूर्ण भाषामा लेखिएको पुस्तकले गम्भीरता गुमाएको छैन । अनेकन् विषयमा मेहताले गरेका पेचिला टिप्पणी पनि स्वादिला लाग्छन् । भीएस नयपालजस्ता अप्ठ्यारा मानिस र सफल लेखकसँगको उनको अन्तरंग सम्बन्ध, सलमान रुस्दीसँगको उतारचढावयुक्त सम्बन्ध, अरून्धती रोयसँगको दोस्ती सबै गसिप हुन् । तर पनि ती प्रसंगहरू महत्त्वहीन भने छैनन् । अरू त अरू उनले आफ्नो कुकुरको नाम 'एडिटर' राखेको प्रसंगले पनि सोचमग्न नै बनाउँछ ।

पत्रिकाका सम्पादकहरूबारे पुस्तकमा उनले गरेको टिप्पणी यति सटीक छ कि पत्रकारहरूलाई मनन गर्न बाध्य तुल्याउँछ, जो नेपाली पत्रकारका हकमा पनि हुबहु लागू हुन्छ भन्दा फरक पर्दैन । मेहता लेख्छन्, 'केही सम्पादकहरू आफैँले मुलुक चलाइरहेको ठान्छन् । सिंगो मुलुकको मुख्य एजेन्डा आफैँले निर्धारण गरेको सम्भिmन्छन् । उनीहरूले लेखेका अत्यन्त शक्तिशाली सम्पादकीय वा लेखको आयु केवल ३० मिनेट हो भन्ने उनीहरू भुसुक्कै बिर्सिन्छन् ।' (नेपाल साप्ताहिक)

मुक्त गरिबको कथा

Book Review: A Free Man by Aman Sethi

भारतीय लोकतन्त्रलाई धेरैले विकलांग भन्छन्। सिसमहलमा बस्ने लोकतन्त्रले अघिल्तिर सडकपेटीको गरबिी देख्दैन रे ! करोडौँ भोका मान्छेका पेटमा आन्द्राले झुत्ती खेलेको आवाज पनि त्यसले सुन्दैन रे ! त्यसैले संस्थापनविरोधी लेखकहरू भारतीय लोकतन्त्रको उछित्तो काढ्छन् । अरुन्धती रोय ठाडो प्रश्न गर्छिन्, "मृत्योपरान्त जीवन छ कि छैन भन्ने भारतीय दार्शनिक मीमांसालाई अर्को जटिल प्रश्नले गौण बनाएको छ । के यो लोकतन्त्रपछि पनि भारतमा जीवन सम्भव छ ?" अन्तरधारमा यही प्रश्नलाई राखेर भारतका गरबिहरूका कथा भन्न केही वर्षअघि पत्रकार पी साइनाथले एभ्री बडी लभ्स अ गुड ड्रट लेखे । सन् २०११ मा भारतीय लोकतन्त्रकसामु सोही प्रश्न तेस्र्याउन अर्का युवा पत्रकार अमन सेठी अ फ्री म्यान नामको छरतिो किताब लिएर आए।

सवाल गरबिीकै हो । तर, रोयले जस् तो ठाडो प्रश्न गरेका छैनन् सेठीले । कसैलाई गालीको शैलीमा भन्दा नरम शैलीमा प्रस्तुत भएका छन् उनी । साइनाथले जस्तो खसोखास रपिोर्ताज पनि पस्केनन् । बरु यी तन्नेरी पत्रकारले साहित्यिक लेखनको शैली अपनाएर असली पात्रहरूका कथा भने । दिल्लीको सडकपेटीमा जिन्दगी गुजाररिहेको एउटा तन्नम भारतीय नागरकि र उसका केही साथीहरूका दैनिकी उतारे । दिल्लीको बाराटुटी भन्ने बजारको फिरन्ता मजदुर मोहम्मद अस्रफ सेठीको मूल पात्र छ यसमा । अ फ्री म्यानलाई कसैले उपन्यास सम्झेर पढ्यो भने उपन्यासको ट्रयाजिक हिरो हो, अस्रफ ।

बिहारको कुनै गरबिको घरमा जन्मेर ऊ पटना पुग्छ । गरबिीसँगै आउने अनेकन समस्यासँग जुध्दै ऊ मुम्बई, कोलकाता, हैदरावाद, सुरत र दिल्लीका सडकपेटीमा जिन्दगी जिउँछ । १९६६ मा जन्मेको अस्रफ एक जना भलाद्मीको सहयोगले स्कुलको पढाइ सकेर कलेजमा बायोलोजी पढ्न थाल्छ । उसलाई सहयोग गर्ने डाक्टर हुसेन नामका ती भलाद्मीको मृत्यु भएपछि उसको पढाइ टुट्छ । आमा र भाइलाई कोलकातामा छोडेर भागेपछि ऊ मजदुरी गर्न बाध्य हुन्छ । एक्लो र बेठेगानको मजदुरमा परीणत  बायोलोजीको विद्यार्थी मोहमद अस्रफ कहिले टेलिभिजन बनाउने, कहिले मासु काट्ने, कहिले सुटको कपडा काट्ने र कहिले घरमा रंग पोत्ने मजदुर भएर पेट भर्छ । दिल्ली आएपछि ऊ आफूजस् तै यायावर मजदुर लल्लु, रेहान र सतिशसँग दोस्ती गर्छ । उनीहरूसँग बसेर मदिरा पिउँछ, गाँजा खान्छ र बडा स्वादले गफ गर्छ । ऊ कविता जस्ता लाग्ने वाक्यहरू बेलाबेला भनिरहन्छ ः

कुछ तो मजबुरी होगी 

यँु आदमी बेवफा नही होता 

रात के इन्तजार कौन करेँ

दिन मे क्या क्या नही होता ! 

लेखक सेठीले अस्रफलाई दिल्लीको सदर बजारमा भेट्छन् । नजिकै डेरा जमाएर बसेका उनी अस्रफ र उसका साथीसँग संगत बढाउँछन् । बिहान सँगै बसेर चिया पिउँछन् । राती भट्टीम्ाा पसेर देशी सराब पनि उनीहरूसँगै पिउँछन् । यी गरबि मजदुरका अन्तर्वार्ता मात्रै गर्दैनन् सेठी, उनीहरूका हरेक सुखदुःखमा सामेल हुन्छन् । बिरामी पर्दा र बेखर्ची हुँदा पैसा दिएर सहयोग गर्छन् । ती मजदुरका जीवनशैली, जिन्दगी र यो दुनियाँबारेको उनीहरूका बुझाइ र उनीहरूले गर्ने रामरमाइलो सबैको प्रत्यक्ष भोक्ता भएर सेठीले लेेखेका छन्, अ फ्री म्यान उनका फ्री म्यानहरू हुन् अस्रफ, लल्लु र रेहान । भारतका करोडौँ फ्री म्यानहरूका प्रतिनिधि हुन्, यी सबै । 

द ब्लुएस्ट आई उपन्यासमा टोनी मरसिनले उनको पात्रलाई 'डेन्जरसली फ्री'  भनेकी छन् । मरसिनको पात्र जस्तै  'डेन्जरसली फ्री'  हो अस्रफ पनि। ऊ स्वतन्त्र छ तर डरलाग्दो गरी । कारण, उसलाई जे गर्न पनि छुट छ । मर्ने गरी मदिरा खान, बहुलाउने गरी गाँजाको सर्को तान्न, पेटीमा सुत्न, कामलीन र काम छोड्न । आफ्नो किड्नी बेच्न, क्रोधित हुन, दुःखी हुन, हाँस्न, रुन र आफन्त गुमाउन । यी सबै काम गर्न ऊ मुक्त छ । मरसिनको शब्दमा भन्ने हो भने अस्रफ एक्लो छ, उसका साथमा केही छन् भने उसका आफ्नै दृष्टिकोण र रुचिहरू । लल्लु, रेहान र अरु करोडौँ भारतीयहरू यसरी नै एक्लाएक्ला छन् । स्वतन्त्र छन् तर डरलाग्दो गरी । त्यही डरलाग्दोपन किताबको मुख्य मुद्दा हो । 

तर, यस मुद्दालाई उठाउने नाममा सेठी क्रान्तिकारी भएका छैनन् । लेखक कतै पनि बढ्ता भावुक भएको नदेखिनु उनको सफलता हो । नक्कले प्रगतिशीलता देखाउन र आफ्ना पात्रलाई आदर्शवादी बनाउनेतर्फ पनि उनी लागेका छैनन् । सबै पात्रका गुण र अवगुणहरू प्रशस्त लेखेका छन् उनले । तर, बिलकुल पर्यटक जस्तो बनेर तिनका दुःख हेर्ने र त्यसैलाई मसला बनाएर किताब लेख्ने ध्याउन्न मात्रै पनि छैन लेखकको । यस्तो सन्तुलन मिलाउन मुस्कल हुन्छ, जसमा सेठी सफल छन् । 

किताबमा कतैकतै रपिोर्ताज र तथ्यांकहरू पनि छन् ।  फ्री म्यानहरूका कथा भन्ने क्रममा सेठीले भारतको किड्नी व्यापारदेखि भ्रष्टाचारसम्मका पहेलीलाई थोरबहुत उधिन्ने प्रयास गरेका छन् । गरबि मजदुरहरूका किड्नी झिकेर व्यापार गर्ने हस्पटल र डाक्टरहरूको कथा सनसनीपूर्ण लाग्छ । दिल्ली सहरमा सरकारी स्वीकृतिबिना नियम मिचेर घरहरू कति बन्छन् र यसका पछाडि कत्रो कमिसनखोरी छ भन्ने रपिोर्टहरू पनि उति नै चाखलाग्दा छन् । 

 फ्री म्यान आख्यान होइन । तर, रूखो विषयमा लेखिएको बेस्वादे निबन्धहरूको संग्रह पनि होइन । उपन्यास प्रतीत हुने भाषामा लेखिएको भारतका गरबि मजदुरहरूको एक प्रतिनिधि पात्रको पोट्रेट चित्र हो । सरल भाषा र चुस्त सम्पादनका कारण किताब पढ्नलायक बनेको छ । (नेपाल साप्ताहिक)